CARABINIE
Schizzo drammatico in un atto di:
ENRICO GEMELLI
Alfatre Gruppo Teatro 1997
PERSONAGGI
Fransesch Arnati Bracconiere
Teresa Sua moglie
Rico Loro figlio
Giliola Loro figlia
Gidotti Maresciallo dei Reali Carabinieri
Tom Oste del Falcone
Morotti Brnard Carabiniere a cavallo
Tecla Madre di Morotti
Vallardi Carabiniere a piedi
Tita Ronsa Guardia campestre della Gloriosa
Gep Contadino scemo
Marieta Contadina
Ghita Contadina
Lussia Montanara
Ginota Montanara
Contadini e Montanari
Scena:
Una piazzetta-cortile, chiusa al fondo da due muricciuoli. A destra (dello spettatore ) l'osteria di Tom. A sinistra la casa di Fransesch. un tavolo sul davanti a destra; una sedia sotto la travata della casa del Bracconiere.
La scena ha luogo in un paese presso Susa. Epoca presente : 1888
SCENA 1a
All'alzarsi del sipario. Dalla parte dell'osteria l'allegria completa. Seduti sopra una botte posta in fondo, presso il muro, stanno due contadini, l'uno dei quali suona l'ocarina e l'altro la chitarra . Diversi contadini e contadine danzano nel mezzo del cortile ed altri circondano i suonatori con curiosit. Il costume montanaro . Dalla parte sinistra si scorge Teresa seduta sotto la travata col capo fra le mani, ed i due bambini che timidi e melanconici, osservano il ballo. Tom, vero tipo di oste rubicondo e grasso , sorridente, tiene il bicchiere in mano e guarda i contadini che ballano, accompagnando con le movenze del corpo la musica, che sar una monferrina.
(Teresa, Rico Gigliola, Marieta, Gep e a tempo Morotti e Vallardi in divisa da carabiniere)
Tom: Sta sta, fieuj! an gamba, mattte! F biaut cle burere(la danza si anima). Avanti, che dop i beivma tuti!
(A queste parole i suonatori precipitano il tempo della Monferrina e tutti ballano freneticamente gridando. in questo frattempo compariscono dal fondo Morotti e Vallardi e si fermano dietro agli altri ad osservare con compiacenza quella danza. Gep, tipo di montanaro scemo, appena scorge i carabinieri, corre verso i suonatori per avvertirli. Mette la mano dando un colpo al braccio di quello che suona l'ocarina, che gli risponde con uno scapaccione. Gep va a cadere ruzzoloni per terra)
Sonador: Cos j'elo, panada? Mol-la!
Gep: I caramni, i caramni ! (indicandoli).
(Tutti si voltano e salutano. Il ballo viene interrotto, i carabinieri si avanzano e Gep li saluta ripetutamente e goffamente, levandosi il berretto).
Morotti: Evviva l'allegria!
Vallardi: L'om alegher 'l Ciel l'aiuta...
Contadine: (avanzando verso Vallardi) E le fmne?...
Vallardi: La fmna a ven p cara e p bela.
Morotti:(vedendo Gep)Ohe? ... Guarda s 'l balila, l'eroe, l'salvatr dl pais. Cst a le cl ch'a l'ha mass cl can anrabi a tu pr tu cn 'l bastn dle sije.. pa vera fije ? ch'a le stait chiel ?
Contadine: Si... si.. chiel Gep !
Morotti: E dis 'n poc, Gep, cma ca l' andaita ?... Cnta perch mi e me camrada j'ero d'sevissi fora , e i lma vist niente.
Gep:(descrivendo) Turch... can gross.... anrabi... am ... am... a mordia tuti... Tuti scapavo ... scapavo can.. Can an vn ancontra... Da le fnestre tuti crijavo.. Tiro causs, e am scapa sco d'ant ii p.. ciapa can sle stomi... Can ciapa sco e mordija, mordija... Mi anlra (alzando il bastone che avr tr le mani) patasach! patasach!.. de bastn... Can robat per tera, e cain.. cain...... peui trna ausesse ... Bca larga, batija i dent..... Ven ancntra, e mi patasach, patasach!... Daine dautre de....... Anlra rubata d' pianta e mi daje...... daje..... e can, cain.... cain...... tira causset...... cagnass mort ! (ride)
Morotti: Ma bravo... E anlra tuti a sn surt fora, e a l'han fate d'elogi, d'regai, a l'han date d'sold, e anssi i sai 'd co ch'a j'e staje na fia ch'a l'ha fate quaicosa d'autr... Neh? Cnta 'n poch.
Gep: (ridendo)Ah! im ancal pa...
Morotti: Im ancal bin mi... A l'ha fate 'n basin.
Gep: (segnando la guancia) S.... s.... Basin bele s...
Morotti: E a l' bel cla fia l(indica Marieta).
Contadine: (ridono)
Marieta: Eben.. sissignre ! I l'hai prope basalo. E ant cl mment i l'avria fia spsalo, forsa ch'a m' smiame belv !
Contadine: (ridono) Oh!.. oh!.. bel! bel ?
Marieta: Si ! p bel che tute noi autre, prch mentre che noi sma scap, chiel a l'ha salv l' pais da tante e tante disgrassie.
Morotti: Brava Marieta ! it l' has rason. (a Gep) E peui, cnta 'n poc... e dl can, pea ch'it l'has massalo?
Gep:(riprende il racconto) Peui ciapa can gross per la cva e tira... tira per 'l pais. ( ci facendo si trover presso una sedia sulla quale, a questo punto, due contadini lo fanno sedere, poi lo alzano di peso).
Contadini:(gridando)Viva Gep!
(la musica riprende la monferrina alla testa della comitiva, indi le donne , poi Gep , portato dai contadini escono allegramente dal fondo gridando e ridendo).
Tom: (ridendo e guardando dietro alla brigata) Ah! ah! ah! Ma s'a sn nen mat cj l ai na j' pa gnun gnanca al manicomio
Vallardi: Givo, ard, pien d' vita; a fan benissim.
Morotti: Sa! Un mes liter , Tom !
Tom: Ch'a s'imagino!(via in casa).
Morotti: (guardandogli dietro) Fa 'l pias, prstie n'euj, che ghrssin ! (ride) Se l'me pover Martin a l'aveissa da prtese n'sela cl elefant d'un ost, a lavria pi nen tant giget... Ma sasst nen che se chiel'l a cress ancra an poc a finiss pr ....
Vallardi: A finiss pr piesse 'n clp, e rst sech cme un ci. Ventra, mentre cha l' ancra a temp, trv la manera d'arest cla pinguedine....
Morotti: (serio) Dis? Sma giusta an dj: arestmla ni.
Vallardi: (ridendo) A saria n'arest d'neuv gener!
Morotti: Ma a saria ancora nen l'maximum d'ij arest ch'a peussa f n'carabini.
Vallardi: E qual ch'a saria st maximum?
Morotti: Cl d'arest n'treno diret mentre ch'a viagia.
Vallardi: Oh! Antlra ai na j' un autr p imprtant ancra . Cl d'arest 'l fi.
Morotti: Oh! a j' d'co 'l so carabini anche pr lon. 'L trdes da taroch! Butje n'alum an testa e che pi bel carabini che col... A j' pi gnun ch'ai scapa.
Toma: (ritornando con bottiglia e bicchieri) Ecco servija la reale benemerenza.
Vallardi: Ma vde nen, cmpare Tom, ch'i feve bal tant ' l magasin dle tripe ch'a smia 'l mar an burasca.!
Tom: Oh! bel cl mar an burasca! e cl magasin dle tripe! (ride forte da versare il vino).
Vallardi: (prendendo la bottiglia) L' mei ch'i la pija mi la bta, del rest vi i spatare tut l'vin.
Morotti: (segnando la casa di Fransesch) E Giovan? Cma ca st cl pover vej?....
Tom: (serio , scuotendo il capo) Eh! ... pr cl-l .. Anche 'l medich a dis ch'a tira a lunga fin ch'a peul, ma ch'a j' p 'nsssue speranse.
Vallardi: Eh! na famia bin desgrassi.
Morotti: E d' gent nesta e brava e d'bn cheur!
Vallardi: Eh! s'a fussa nen d'cla contravenssin...
Morotti: E che contravenssin! Porto d'armi abusivo in tempo di divieto... e peui a j' ancra le circostansse agravante .. le vie di fatto..... le minacie...
Tom: Eh!....eh!... un brut af; un brut af...
Morotti: E gi che d'bel a j' gnente, ma gnanca a j' gnente d' brut! E bele s, s ch'a sara l'caso d'invoch cla " forza irresistibile", ch'a decanto tant j'avcat! Bracni, cassadr apassin, ancra givo, un om che fia da cit a l'ha sempre fait cl mst, ch'a l'ha 'l fusil tac d'sra del let.... la "Gloriosa" a di pass 'd distanssa ; ch'a s' ved a pass ii sibj d'sra d'ii cp.. a l' na frev... A bsogna esse cassadr per capilo.
Tom: E tant la multa a sar grossa?
Morotti: E.... cn le speise... j'avcat... eccetera, a s'la gavr cn poc, s'ai daran tersent lire.
Tom: Oh ! Mi! Mi povr'om!..... Ma cma ch'a fassa? A fito s da mi e am pag gnanca l'afit d'c! a n'han gnun e a la fin dl meis i sarai costret a licensieje.
Vallardi: Da si eut di?....
SCENA 2a
(Fransesch dalla sua casa e detti)
Morotti: (vedendolo) Ciuto!.. A j'e Fransesch.
Fransesch: (tipo di cacciatore sulla quarantina. Simpatico, barba completa, fisionomia scomposta dal dolore. Il suo volto sofferente, l'occhio pensoso e incavato. E' pallido e smunto. Viene fino in proscenio; siede poi, sospira profondamente) Ah! i l'avia franch da bsogn d'un p d'aria libera. Cl povr vej a s' andormisse. Teresa a j' tac e mi peus vn a respir n'poch d'aria ba. I n'hai tant dabsogn!
Morotti:(che nel frattempo avr parlato con gli altri due segnando sovente Fransesch, dice a Tom) Ciamelo, ciamelo; peui and a pi na bta d' barbera, d'cl vej...
Tom: Ma volont(va da Fransesch).
Vallardi: L'hasst fait atenssin , Morotti , che l'ost a rii p nen!
Morotti: A l' 'n brav om, d'cheur.
Vallardi: Ma a pira nen....
Morotti: E falo da bsogn d' pir pr avei d'cheur? Generalment cl ch'a pira d' meno a l' col ch'a seufr d'p.
Tom:(che avr parlato con Fransesch segnando i carabinieri)Andma l, Fransesch... un bicer d'vin an ba cmpagnia a f mai mal.
Fransesch: No grassie .. im sent nen dabn.
Tom: I veule dunque rifud l'invit d'coi bravi militar?
Morotti:(si alza e viene verso il bracconiere)
Fransesch: (si alza e gli porge la mano)Oh no i sma trop amis...
Tom:(va in casa a prendere il vino, che porter a tempo e verser senza interrompere il dialogo al quale prende viva parte).
Morotti: Andma, Fransesch, un bicer d'vin e de ciance..
Vallardi: E... crage..(gli stringono la mano. Fransesch siede tristemente, appoggia la testa sul tavolo e piange).
Morotti: Crage... eh! Fransesch .. sma omini o masn?
Fransesch: Sn omo, sn pare, sn fieul, ma i na peuss franch p.
Vallardi: A valo nen mei vost pare?
Fransesch: Andar mei quand ch'a sar lass...
Vallardi: Oh ! ma andma! Fin ch'a j' d'fi, a j' d'vita.
Fransesch: (cupamemte) E se mi dveissa un poch esse arest?!
Morotti: Veule gi mand 'l chr dnans ai beu?...
Fransesch: A l' la terssa volta che 'l Pretr, pr sa bnt, am acorda la proroga al pagament d'la multa; ma csta volta a l'ha propi cntamla ciaira, ch'a peul p nen e ch'ii penseissa a le cnseguensse ... Penseje? ..(tristemente) a le bele pens... Subije!(bevono).
Morotti: Ma a proposit; mi sn ancra nen ariv a cap cme vi, cs prudent, 'l p brav, cassadr, 'l bracni p pratich dla valada, e perci n'om pratich dle leggi, i l'abie pd lasseve tir and a cassa ant un recint, an temp d' cassa priba e sensa port d'armi. Ma scoseme; a bsgnava franch ch'i l'aveisse prd la testa.
Fransesch: (fissandolo) Oh! il l'avia a post la testa. Na seira J'era l ant l'ajra cn la testa apgi a la trav, quand chi sent na vs ch'am ciama: -Brav om, elo s ch'ai st Fransesch Arnati 'l bracni ?- I sn bele mi, ii rispndo, aussandme.- I l'avria da bsogn d' parleve.- Ch'a parla pura.- S'av rincress nen j andma s a l'ostara, che an beivend as discr mei- cma ch'a veul - e ii veo apress. A l'era gi scur e ant l'aria l'avia pa pdulo vde ben; ma riv bele s.... ecco precisament a csta tala, 'l sgnr a l' stasse dov'a l' st chiel adess, monss Morotti; Tom a l'ha prt l'ciair, e alra im vddo davanti un sgnr tut lon ch'as peul disse d'elegant e simpatich; e voi, Tom, peule dil s'a l' vera.
Tom: Crnacc! a l'ha cmandame na famsa bta d'bareul.
Morotti: Ma chi ch'a l'era?
Fransesch: Pr mi l sai ancra gnanca adess...
Morotti: E i l'avie mai vistl prima?
Fransesch: Mai, an vita mia...
Morotti: Gnanca vi Tom ?
Tom: Da dop ch'i l'hai dailo a baila...
Morotti: A l' drolo!... e peui?
Fransesch: Dop, Tom a l'ha prt 'l vin e a l' trn an cusia; e cl sgnr a s'avsia a mi e l sech ,sech am dis:- Veule guadagn di o tre biet d'sent lire?- Capir mi sn rst l e aussandme a met, i l'hai dije: - Ma ch'am scusa, 'l sgnr... guadagneje?... ma ant che manera? - Oh! bela cn la vostra professin. - Cn la cassa? - Si - Ma frsse 'l sgnr a sa nen che adess la cassa a l' proibija... - A le corte, se vi pr saba im feve trv na dsea d' pernis, quaich bcassa, e quaich levr, i guadagne dsent lire...Ma ch'a scusa! ... - A le vera; i l'avia dit trsent.... st tranquil che gnun a na savr d' niente... a devo serve pr un gross disn ch'ii dma al Ministr d' Grassia e d' Giustissia ch'a l d' passage...
I Carab.: (si guardano attoniti)
Fransesch: ... e s l'han indicame vi, brav cassadr, pratich e cn 'l recint sl'uss.. 'L teniment dla "Glorisa" vi deve cnossl branca pr branca... dunque la fatiga a l' poca... - E, senssa deme temp a rispndije, am buta an man un biet d'sent lire, disendme: - Ecco s la capara... Saba quand ch'i mandrai a pi la roba , i ricevreve le autre dsent lire, riservandme sempre, s'i l'avreve faita boa, a deve na gratificassin. - Ma mi i peuss nen; a le pribija!
I Carab.: (secondano Fransesch nel racconto con controscena).
Fransesch: E anlra chiel, butandme na man s'la spala: - Tropi scrupi, me car... Lon che vi av ripogna d' f na volta, tanti a l fan tuti i d; e, s'iv l dij, a l prch ch' l sai. - Trsent lire a le na bela smma per un pare d'famija ! - E a le andassne via senssa gnanca p spet la risposta! Mi pda corrie apress, rendie i so dn, ma le ultime parole d'cl sgnr a lavo anciodame a sta mira. Mi pensava: Sent lire! cio trsent lire... pover me pare, povra Teresa ! Ma lon a l'era na risrsa per tuti ni.. Ed ecco come certe volte 'l bsogn, la fatalit a cstringio un om a cmtte d'assin che... (si ferma strozzato dalle lagrime).
Morotti: L, l ... calmeve adess... e i seve peui andaje?
Fransesch: La Glorisa a l' diritura un vivi d'animai e an poch temp, fasendla franca, i pdia prcureme tut lon ch'am ocrija...
Tom: Gi, gi. A l'era propi question d' fela franca. Se anvece ch'a s'tratava d'un pover pare d' famija, ch'a l fasia per bsogn, a fussa tratasse d'un d' ci birbant ch'a l fan per mest, per rapina, a l' pa vera, seve, ch'iv trverie ant le angustie ch'iv trove. Ma le levr e ii sibij, ch'a mangi i sgnri a Turin, d'andva ch'a veno se nen dai recint? (scaldandosi) Ma bele a m stamatin a l'han prtame na famsa... (si ferma di botto guardando i carabinieri).
Morotti: Na famsa..... cosa? Cosa??
Vallardi: Cosa eh?
Tom: (ride) Na famsa galia faraa.
Vallardi: (malizioso) Im tnireve le piume dla cva d'cla galia.
Morotti: No.. no... a mi im tnireve le piote pr gav la sabinia d'an sla tala e im dareve la pel per feji ne stmiet a mia mare st'invern...
Tom: (ride) eh !...eh!...
Vallardi: ah!...ah!...
Morotti: Gi... (ridendo) Lassomla beuje.
Tom: (subito) Ebin, Fransesch, seve peui andait?
Fransesch: I l'avia gnue autre str, ma a j'era per un'idea ch'am cnsolava, e a l' che ant ii bosch i l'avria trva Andrea, la guardia del recint... Ah ! i sma cme fratei e i l'avia cntaje tut. Difatti, apea intr 'nt'l bosch, di clp d'fusil am averto dla sa presenssa. Oh! i la cnosso la vs del s fusil e im faliss mai! . A dev esse Andrea ch'ai tira a le vlp; e im but a l'opera e i sn stait frtun al punto che ant di re circa l'avia gi radun tant da srpass l'ordinassin d'cl sgnr; e mentre ch'i j'era l ch'i fasa n'anlup d'tut ansema, i sento ant la brughiera un can ch'a cr. Oh ecco Fido, l'can d'Andrea, e i l ciamo fort: Fido, ve s Fido! - A l' nen Fido, a l' Len, am rispond na vs rauca da dar dle spale; im volto... A l'era la vs dl'unic om che forse am odia a cst mnd, I j'era propi nen falime. 'L fusil a l'era propi col d'Andrea ma ci ca l portava a l'era Tita.
Morotti: Tita?
Tom: Si Tita Rnsa 'l camp dla Glorisa.
Morotti: Cosa? Cla bruta chigna ch'i peus nen vedde? ! A l'ha mai fame gnente ma... E che mtiv hal da dieve?
Fransesch: Un mtiv semplicissim. I j'er tuti di anamr dl'istessa fia, e adess cla fia a l' mia fmna, Teresa.
Tom: Gi; prch Teresa l'ha prefer Fransesch, Tita a l'ha giurajla e a bsogna propi ch'a vad a incntresse 'nt 'l bosch.
Fransesch: A l' capitaje 'l balon sl brassal; ma a peul ringrassi me pare vej e malavi e le mie masn; del rest a l pr vera che un d'ni di a sorta p viv da l drinta!
Morotti: L, l! E a l' chiel ch'a l'ha fave la contrvenssin?
Fransesch: Na vera infamia! - Finalment i s' trvma, me car galantom, am dis, finalment i peus feve pass cla boria, me bel bracni! E Teresa i veui ch'a s'ricorda 'ncra na volta d'cl farfo d'un Tita, che pr chila a l'avria fait mneda faussa. Len ! su! Crage, to dver! - Len a l' 'n cagnass mastin, aut parei (segna) ; ciss dal padrn a s'aventa cntra d'mi. - Len!, ii crij, cos' fast? - La povra bestia a cnoss la mia vs; a s' ferma sul post, am nufia le gambe e a d man a bog la sa grossa cva, a 'm nufia la giaca , e a furniss pr pgeme le de piote sle stomi, lavandme la facia e le man e fasendme mila feste. Tita a lera livid da la rabia... Ambranca l'can pr 'l clar e a l sramassa a tera; e peui cn n'acent pien d'odio, am dis: Vi i seve lon ch'a v' tca. - I l sai, ii rispnd mi... feme pura la cntravenssin, i seve ant ii vostri dirit; e m'ancami pr andemne. - D s cl fusil, a crija Tita, fasend un pass vers mi. A cle parole volteme e buteme an guardia a l' stait un lampo. - M fusil?... Guard pitost i l fas ant sent mila toch st ai me p ! I seve ch'i sn, cosa ch'i fass, dva ch'i stagh; f 'l vost dver e mi portrai la pea dl mal ch'i l'hai fait; ma, fin che mi sn viv, sto fusil a bgia nen da ste spale. Tita a tenta trna d'avnime ancntra, mi trno a buteme an guardia; e... anlra vdend ch'i l'avra nen cedula, fasend schrsin i dent da la rabia, a s' alntanasse pr 'l bosch... nen prima d'aveime cri d'ogni sort d'imprperi... e mi tut i l'hai travnd... i l'avia tort! Ma quand che la sa bca a l'ha prnunssi la parola "lader" oh! anlora l' stame impssibil a fren lon ch'i senta si n'drenta. I sn vl a'l fusil, l'hai armane 'l grilet, e adess Tita a saria l, cn la testa fracass se, da vigliach, cma ch'a l', a fussa nen spar ant 'l bosch!
Morotti: L a l' mei mei ch'a sia andaita parei.
Fransesch: Apea ariv s ant l'aira im sento a tch ant le gambe ; a sane chi ch'a l'era? Len.
Morotti: 'L can?
Fransesch: S. 'l can ch'a l'avia piant Tita pr vnime apress a mi; a l'era tut quacc, malinconich.. a smiava quasi ch'a vreissa ciameme scusa d'nen aveime conss ant 'l bosch.
Morotti: Povra bestia ! A l' propi vera che certe volte le bestie a l'han p d'cheur che i cristian.
Rico:(dal cancello della casa) Pap, pap, j' mare ch'at ciama... (Rientra in casa)
Fransesch:(alzandosi) I vad subit:
Vallardi: Ancra na gssa..
Fransesch: No, no p nen! am faria mal... ch'a scuso...( si avvia).
Morotti:(si alzato, lo accompagna facendogli animo e stringendogli la mano)Animo su! mstreve nen tant abat.. feve crage...
Fransesch: (fermandosi) D' crage? Oh! d' crage i n'hai pr; ma adess, ch'a guarda l.. Opagh trsent lire o la prsn!(via in casa).
Morotti:(ritorna al tavolo)
Vallardi: Pc ! Ecco n'om ruvin.
Tom: A peul pr d n'intera famija ruvin .(si batte nell'osteria). I ve ! i ve ! Oh ! cma ch'a pic! I vol! (alzandosi) I vol ! Ma a smia ch'a si dasse la parola d' vin a rmpme le scatle a mi.. (si seguita a battere e chiamare pi forte)Crnacc! A j'elo gnun d'autri ost ant 'l pais !? (si batte ancora pi forte) Oh ! ma ii bttrai d'acqua 'nt l vin. I vol, i vol!(via nell'osteria).
Morotti:(ride) Bel tipo d'un ost: Mi lo ricordrai pr un pes. J'auitri a s' lamento ch'ai manc j'aventr e chiel s as lamenta ch'a n'ha tropi.
Vallardi: Dunque it na vas a c a l' mbra dla ta ciabota?
Morotti: Davsin a la mia veja...
Vallardi: E tac ii ctin dla giv..
Morotti: Natural ! A sn sinch ani che le Regie Poste a travaj pr ni e am pij quatr sold pr prteje le espressi pi sincere, i cavei, le viltte. Adess la Quaresima di Galeazzo a l' ra ch'a fornissa e ch'ai cmenssa 'l Carlev.
Vallardi: E quanto prima t studieras la teoria dla paternit
Morotti: L spero; ma nen tanta roba... un paira .... un mascc e na fumela ... pr cnserv la rassa d'ij Morotti.
Vallardi: Gi, gi.. j'autri t'ii tniras pr cmpiacenssa.
Morotti: E... s'a ve... pr forsa! Am serviran d'riserva... Ma ai veul d' sold pr mantee na famija. Adess che mia mare a riva da Susa, ii cnsgn st busta cn trsent lire(gliela mostra) e la mia cassa matrimnial a cntr peui un fndo 'd ddes mila lire.
Vallardi: Per Bacco! a l' gi na bela smma.
Morotti: L' stait un impegn, na testardera. Quand che mi l'hai cnoss Maria, chila a l'avia ses mila lire 'd dote. Mi posseda quaicosa, ma bin poc... Cosa veust? Mi l'hai prv d scrupoi, am smiava che j'amis, i parent, ii stessi cmpagn d'caserma a l'aveisso da chrde che l' m matrimoni a fussa na speclassin pr tach l' m capel atac al ci. Ll am piasia nen! L'hai pi a quatr eui mia mare e Maria e l'hai faje un giurament al qual l'avria nen manc pr niente al mnd. L'hai dije: Ecco, fin a tant ch'i l'abia d'co nen m ses mila lire parei d 'Maria, non si parla di matrimonio. - Oh! ma ... bnom.., l'han rispondme lr.- No,no ! I veui parei; s'ai mancheissa di sold, pr d, niente matrimonio. - Basta, a l'han acet, e adess cn cste trsent lire la mia dote a l' faita.
Vallardi:(alzandosi con caricatura) Signorina Morotti, i miei complimenti.
Morotti:(imitando la voce di donna) Prego prego capitano, non mi faccia il giavano. Aspirerebbe forse alla mia dote? Mi spiace, sono impegnata.
Vallardi: Che drmage !(siede).
Morotti : Csti dn i l'avrija portaje bele mi al pais, ma sice mia mare a l' andaita a la fera a Susa, stasseira ch'a trna a c, ii consgn a chila.
Vallardi: A dev esse ba cme 'l pan.
Morotti: Oh! d'p a pdria nen essl. Figurte ch'a vria ch'ii deissa i sold stanmatin! Mi l'hai risponduje : Gi! pr ch'av ii rob a la fera?- E chila: I vrria vde anche cla ! Rbeje i sold a la mare d'un carabini!
Vallardi: Ma! Ti beato! parola d'onr ch'am rincress a vd-te a parte: Un vei brav cambrada parei d't!
Morotti: E a mi nen? T'pensi forse, perch a c am speta la felicit, la pas, la famija, che mi senta nen na spia ant l'cheur, pensand ch'i dev lass i me cambrada e specialment ti e cl brav marescial Gidotti? Sn tanti ani ch'i vivma ansema... Ma per sicme mi sn l'prim ch'i frm l'n, i veui na prmssa da vi autri..
Vallardi: E quala?
Morotti: Ch'i vee a pass cn mi 'l bel d d'le mie nosse e peui ch'i vee a trveme svens... ant la ciabota dl vei cambrada. Oh! a j' pa d'lusso, sasst! A l' na cita c cn la sa aira , l's ort, andva ch'a 's peul sempre trvesse di bei pvrn, na bela saladia, quaich tmatica e quaich silot da mangi ant l'euli con di euv; pr la crt peui ai saria quaich picatera, quaich bel plastr da tireje 'l col...
Vallardi:(si avvicina premuroso a Morotti, accennando col capo che v bene)
Morotti: Ah! ah! Lon at tira la gla neh? Basta , i 's etruma l stt al pinacl, i 's butrma dacant na -mesa dsena, magara na dsena d' liter al fresch e i beiverma e i mangrma alegrament, ricrdand ansema j'ani pass, ii perici av, le gioje, le sdisfassin,(facendosi serio) ma i cerchrma d'lass da part certe scene, ant le quai ni a bsogna ch'i dsmenti d'esse omini pr mach p ricrdesse d'esse carabini , ch'a bsogna ch'i dsnenti che s stt a la tunica i l'ma un cheur ch'a batt, pr mach ricrdesse che stt'a le faudie i l'avma le mantte e dacant l revolver...... It na ricordi neh? quand che ant le valade d' Gerlet i l'ma tnuje p a ci set band ? ... I j'er fer, strach, rtt, ma tre d'ci assasin a l'han mrd la pver stt'ai nostri revolver e j'autri i lma arestaje la matin dop. Ma s che dop anlra , di man an man ch'i na vdia a casch un, i disia tra mi: Eben, ch'a sia! I l'hai mass n'om, ma i l'hai fait 'l me dver, l'hai purg la sciet da un baloss, da un lader.. e j'era rgolis anlra.... Ma quand che st'om, st istess carabini a l' blig 'l d dop, frse la seira istessa a intr ant na sufitta, ant un pover tuguri, dva tut a l' miseria e deslassin e a l' blig a s-cianch dai brass d'la fomna e d'ii fieuj un pover pare d'famija, forse p dsgrassi che clpevl; quand ch'a 's ved d'antrn ci pover cit, livid pr l spavent, maire, cn j'eui bagn da le lacrime, ch'a implor piet a man ginte, ch'ai dijo: No ! per carit ! ch'an porta nen via nost pare, ch'a l' l'unica nostra risrssa, la nostra afessin.. Ma anlra noi 's sentma cmoss, ni i la capima tuta la preptenssa d' cl dlr, l'imensit d' cla disgrassia; ma nen slament ni pdoma feje gnente, ma a bsogna ancra ch'i us la forssa cntra la preghiera, 'l diritto cntra le lagrime... ah ! anlra a s'ha bel esse fort, crass, gigant , carabini fin ch'it veule , ma quand che 'l cheur a parla, a parla!!!
Vallardi: Eh ! si..
Morotti: Mi ciamo mach na cosa; i l'hai ancra des d da fil; i prego Dio ch'am fassa p nen vde d'cste pee.
SCENA 3a
(Marescial e detti, indi Tita e Tom).
Marescial: (entra dai cancelli bruscamente. Viene sino alla casa di Fransesch, la guarda tristemente, scrolla il capo, poi s'avanza verso i carabinieri).
Vallardi:(con Morotti appena visto il maresciallo si mettono in posizione)
Marescial: Comd .. comd.... ch'a ve subit an caserma ch'i l'hai da deje quaich rdin(ripassa dinnanzi alla casa di Fransesch e la guarda fermandosi ancora e poi esclama) Ah! cntacc , cntacc, cntacc.!(via dal fondo).
Morotti: A dev essie quaicosa d'brut prch 'l marescial a l'ha dit tre cntacc.
Vallardi: Na quaich trtada an campagna.
Morotti: A sar; ma l'cheur am dis gnente d'ben. (escono dal fondo dietro il maresciallo).
Tita: (partiti i carabinieri esce dall'osteria. E' un uomo sui quarant'anni, abbastanza bello , ma pallido in viso e con lo sguardo sospettoso. Fissa a lungo la casa di Fransesch con uno sguardo di triomfo, indi siede). S i sma ai primi post e da s i pdrai godme tutt 'l spetacl, ch'a tarda nen a cmenss. L' rdin d'arest a l' gi ariv... a l'ha assicuraml adess l'Cancelliere. Na ba bta e ch'a la vada(batte con uno scudo).
Tom:(di dentro) Cosa j'elo ? Cosa ch'a j(esce) Cosa veule? (lo fissa) Ah i seve voi, Tita?
Tita: Si, i sn mi e an pel, carn e oss.
Tom:(da s) Quand a s' vedd a spnt le crivele, l' segnal d'maleur.(forte) Cosa veule?
Tita: Na bta d'bnarda veja.
Tom: Va ben; a sarijl nen mei ch'i vneisse a beivla drenta?
Tita: E chi sa l'prch ?
Tom: Fransesch a l' intr ant c dla minuta.
Tita: Bravo! Chiel a l' a sa c e mi sn a l'ost, dva, pagand i me dn, i sn padrn de steje fin ch'am pias... Dl rest, sagrineve nen, che mi i l guard gnanca. Stasseira ai daran na certa gata da pent-n...
Tom: (da s) Basta ch'at la dag nen a ti la gata da pent-n(forte) Cma c'hi veule(entra nell'osteria e torna con il vino)
Tita: I veui avei la sdisfassin d' vde cl rgolis a seurte da sa c, grp an mes ai carabini e la bela Teresa disper a ciam misericordia, ma inutilment.
Tom:(mesce il vino a Tita poi rientra).
Tita: (alterandosi) Ah ! ant 'l d dle vostre nosse i seve pass davanti a la mia ciabota, tnisendve st brasstta e riv an facia a la mia porta i seve basave. I j'era dar dle gelsie, i l'hai vistve... e im senta a sfch da la rabia e dal dlr. Gnente a l'ha cmovute, mia bela Teresa; i l'hai pregate an ginjn, pirand, d'avei piet d'mi e 't l'has rispndume : mi ii veui ben a Fransesch.. i sposrai mach chiel. T'l'has spsal, t'l'has preferil? Eben, adess it vdrass che farsa ch'ai faran.
SCENA 4a
(Gep dalla strada a detto, indi Teresa.)
Gep: (con bastone) Andma 'n poch a tireje d'acqua a barba Tom. (vede Tita e si ferma) Ma a l' prope Tita... Teh ! a l' vest da festa... A l'ha n la blss n la placa da camp.
Teresa: (esce di casa con ampolla in mano e perla di dentro) S, s, pare... i mand a pievl subit:(chiude la porta) Madona santa ! e cma f? (vedendo Gep) Oh ! Gep! giusta vi ch'iv sercava.
Gep: I l'eve mach da d lon chi veule, Teresa.
Teresa:(da s) Ma senssa dne coma ch'a s' f ? (forte) Tentma... Gep, and dal farmacista e dije ch'av ampinissa st'amlin 'd tamarindi .. Adess me om a le nen ant c, ma quandi ch'a vea ii port subit i sold.
Gep: Oh! s'as trata mach d' lon, i vad subit.. ii sold ii but bele mi e vost Fransesch am j rimborser peui(si incammina indi ritorna) E vaire ch'a csta 'l tamburlindo ?
Teresa: Ses sold.
Gep: Oh bele raf! L'hai autr che lon mi ! L'hai ancra tuti i sold del can.. i seve ben... Cain, cain!... Lass f da mi, lass f. (via dal fondo).
Tita:(sentendo Teresa si voltato con emozione; partito Gep batte sul tavolo leggermente con lo lo scudo dicendo) I l'eve dit la busa, bela Teresa, a d che vostr om a l' nen ant c.
Teresa:(fermandosi) Csta vs...
Tita: A saran magara i ses sold ch'a sn nen ant c.
Teresa:(riconoscendolo) Tita!... (per partire).
Tita: Senssa compliment.. (facendo suonare lo scudo) S'i l'eve bsogn d'quaicosa per vi, bela Teresa....
Teresa: (con fierezza) I veui p anvelen mia famija...
Tita: Oh! scap nen! che paura! I veui pa p spseve, bench, s'i podeise, adess lo farije bele vi 'l barat.
Teresa: (sprezzante) Guard ! Se me om a vneissa a c cn le man sporche d'sangh e am dieissa: Teresa ! ant un mment d'ira i l'hai mass n'om, eben, anche anlora i preferira me Fransesch a vi, che pr una bassa e brutal vendeta i l'eve but a la disperassin na povra famija. Ah... ma pieve guarda che Dio a paga tard, ma a paga largh (rientra fieramente in casa).
Tita: Bnd bela Teresa, e dsmentieve nen d' feve d i ses sold da vostr om pr deije a cl imbecil. (volgendosi) A l' andassne... Eh ! a l' ben gi d'corda cla dona. Ma a l' giust l' prverbi: chi causa del suo mal pianga se stesso.
SCENA 5a
(Morotti. Vallardi, Tita, Gep e Tom)
Morotti: (con un plico) No, guarda, csta a l' na vera fatalit ... A smijlo nen faita a posta ?!
Vallardi: (dietro Morotti che entrato dal fondo).
Morotti: Mach un mment f it disa : l'hai pochi d e spero ch'am rivr p gnente; ecco che l' marescial am'incarica mi d'....
Tita: (da s) J' angei custodi a sn prtasse sla linea.
Morotti: (vedendo Tita) Chiel' l a l' bin Tita... 'l guardia cassa d'la Glriosa ?
Vallardi: Gi ch'a l' chiel ; cl ch'a l'ha faje la cntravenssin a Fransesch.
Morotti: Cos' veull d la sua presenssa bele s? A ven mai da cste part... Ch'a l'abia nufi dl'arest ?...
Gep: (entra con bottiglia e bastone, contando i denari) O ch'a l'ha damne d' p, o ch'a l'ha damne d'meno; i veui vde 'l me cnt(v a sedersi in fondo).
Morotti:(a Vallardi) Avert Tom che fin tant che ni i sma s, a lassa intr gnun ant la cort dl'stara . Ti f altretant da la part dla str. S i bast mi. I ciaprai a quatr eui Fransesch e ii signific 'l mandato. D' altronde per chiel a sar p nen una nvit, ma i pens a cl pover mribnd, a cla fmna, a cle masn ...(si ferma commosso) Va, va; ant 'l cas , it ciam.
Vallardi: (via dall'osteria).
Tita:(da s) Cos' dia fal la Benemerita? Ai veul-l tant a buteje le mantte?
Morotti:(andando al tavolo) Bnd Tita.
Tita: Oh ! caro Morotti! Ebin e la salute? Veullo Beive? Ch'a speta.... Tom, 'n bicer!
Morotti: Grassie, grassie ! com' s'i l'aveissa acet. Pitost iv preghera d'un autr pias. Ch'i laveisse la compiacenssa d'intr per quaich minuta ant l'stara. S i l'hai da f...
Tota: Gi, gi; ma sicme per mi a l' pi nen un segret e i sai gi d'lon ch'a's trata... e peui mi impediss p che la giustissia... ansi s' cor...
Morotti: A cor gnente d'autr che iv na vade.
Tita: Oh ! cn le bone! La conoss anche mi la legge...
Morotti: Eben, se la cnosse tant mei.
Tita: S i sma ant un post publich.
Morotti: L'hai bele cap (impazientito batte sul tavolo).
Tita: I vad per pura cmpiasenssa...
Morotti: Tom ?
Tom:(dall'osteria) Cosa ch'a veul?
Morotti: (a parte a Tom) I seve lon ch'am toca d' f...
Tom: I l sai purtrop ! Vallardi a l'ha dime tut.
Morotti: (forte) Ben, port via cla bta e cl bicer. Se Tita a veul beive, ch'a beiva drinta; n' bele s, no !.
Tita: Oh ! i vad, i vad.(prende il bicchiere per bere).
Tom: (togliendogli il bicchiere di mano) S, as beiv p nen!
Tita:(per reagire) Oh ! vilan !
Morotti: (lo ferma).
Tom: Se chiel-l a ven ancra a beive da mi, ii buto d'gialapa ant 'l vin(via).
Tita: I vad. (accennando alla finestra dell'osteria) Tant da l i pdrai vde tut l'istess. (indietreggiando urta Gep e gli f cadere la bottiglia) Eh! gavte da 'n mes...
Gep: (si precipita su Tita urlando con il bastone alzato).
Morotti: (fermandolo) Cos' J'elo ?
Tita: Chiel-l a l' mat !
Gep: (ridendo) Mi can anrabi... tuti parei, patasch! patasach ! De bastn e can... mort! pieve guarda vi.
Tita: Vate perde, imbecil !(entra nell'osteria).
Morotti: Cosa ch'a l'ha fate?
Gep: L'ha dame n'arbuton e l'ha fame vers tut 'l tamburlindo 'd Teresa (raccogliendolo)
Morotti: L, ven s; va da Fransesch e disie ch'a j' s fora na persa ch'a l speta. Ma disie nen ch'i sn mi.
Gep: Va ben .(incamminandosi verso la cas di Fransesch) Ii dij ch'a j' s fora 'l caramni ch'a l speta.. ma ch'i seve nen vi...
Morotti: Ma no...
Gep: Ii dirai ch'a j' 'l caramni s fora.
SCENA 6a
(Fransesch e detti. indi Teresa e i bambini)
Fransesch: (sull'uscio della casa non visto da Morotti).
Morotti: Ma no... parlie nen d'carabini ... Disie: Fransesch vn fora ch'a j' na persa ch'av serca...
Fransesch: (avanzandosi) Chi l'el ch'am serca...
Gep: (segnando Morotti) L' chiel... l' 'l caramni ch'a veul nen esse l' caramni.
Morotti: (da s) E difatti ant cst mment i vorrja nen essl!
Fransesch: Mnss Morotti, chiel am serca, mentre ch'i soma vdusse un mment fa.(ansioso fissandolo) Ma dunque ?
Morotti: (si fissano entrambi, poi Morotti fa segno a Gep di andare) Va per i to af....
Gep: I vad a porteje 'l tamborlindo a Teresa (si incammina) Che facia arsisi ch'a l'han tuti di!(entrando in casa) Teresa, a l' s 'l tamburlind.
Fransesch: Ma dunque sn propi nen falime ? A l' nen l'amis, a l' nen Morotti ch'am serca, ma a l' 'l carabini? ...
Morotti: Pr trop! a l' 'l carabini(porgendogli una carta da leggere) Ecco, me car Fransesch.
Fransesch:(leggendo) 'L mandato d'arest ?!(pausa) Tr meis d'carcere? Tr meis?! .... Oh! ma ant csta manera a l' p mi ch'am puniss, a l' la mia famija ! A mi 'l pan am l dan, a l' a le mie masn ch'ai l gav!... Ma anvece 'd tr meis, ch'am fass f un ann l drinta, ma ch'am lass almen 'l temp d' sareje j'eui a me pover pare !(si ferma commosso piangendo).
Morotti: I seve egista, Fransesch... e vostra fmna e ii vostri cit ?
Fransesch: I me cit (vuole entrare in casa e poi si ferma ) Vaire temp l'haine ancra?
Morotti: Ma ... verament..
Fransesch: A l' per subit ?
Morotti: (accenna di s).
Fransesch:(avanzandosi) Eben... tant mei. Andma! chiel , nest e brav sld, ch' fassa 'l so dver da carabini e ch'a cnsegna st pover clpevl a la sua punissin; ma ch'am prmtta che subit dop l'om, l'amis a vnir a deje la trista ntissia a la mia povra famija. (si ferma commosso).
Morotti: (commosso stringendogli la mano, accenna di s).
Fransesch: E pens che tut son a l' opera d'un vigliach ch'a s' vendica ant una manera cs... (vede Tita alla finestra dell'osteria; lo fissa) Ma no! Mi delir p... A l' Tita... L ! a cla fnestra.. (avventandosi trattenuto da Morotti) Ah! miserabil ! It ses vn s pr gode fin a l'ultima mira ii pias dla ta vendeta crudel, pr vde tuti j spasim d'na famija ch'it 'tl'has ruvin.. Ah! Per Dio ! Ve s fora! (si slancia).
Morotti: Fransesch !? pr amr di Dio!
Teresa: (con i bambini spaventati escono dalla casa) Fransesch ! Cos' j'el?!
Fransesch: (la prende per la mano e le addita il guardiaboschi) Guardl l, Tita, cl miserabil, che avend sav che ancheui a dvi arsteme...
Teresa: Che ?! Arstete! ancheui...(lo abbraccia spaventata ed i bambini circondano Fransesch piangendo).
Fransesch: (dopo lunga pausa) Ecco 'l mandato ... Tr meis d' carcere... tr meis! (svincolandosi) Ah ! la mort ch'am dag, ma ch'a lass almeno ch'i strangola cl asassin... Ma no! A l'era ant 'l bosch ch'i dovija tirete na s-cipt ant la testa e gavete dal mnd, miserabil ! Vigliach!
Una Voce: (dall'interno chiama ripetutamente) Fransesch! Fransesch!
Teresa: Fransesch ! pr carit! pare a l'ha sent.
Fransesch: Me pare! (d in dirotto pianto) Me pare!.... Ch'i l vdda almen pr l'ultima volta. (si avvia, poi ricordandosi si volge supplice a Morotti) Carabini? am-l prmttl?
Morotti: (commosso) And, and.....
Fransesch: Oh! me pare, me pare!(via piangendo in casa).
Teresa:(seduta sulla panca piangendo forte)
Morotti: Corage, Teresa; a bsogna ch'i n'abie per tuti.
Teresa:(quasi delirando) Ma dva ch'i lo pija e chi ch'a pdra resiste a tanto strassi?... E ci cit senssa c, senssa pare, senssa pan? - A dev essie un mezzo pr salvene, neh? ch'a j' ?... Oh ! ch'am l dija chiel lon ch'i dev f mi pr me pover Fransesch, pr mia famija, che mi l farai... mi...(non pu continuare).
Morotti: (commosso) Calmeve, Teresa... Che mezzi ch'i veuli ch'ai sia ? L'unich a sara ...
Teresa: D pagh la cntravensin! Tersent lire! ... Ma tut lon che la disperassin a peul sugerije a na mare disper, tut mi l'hai tentalo ! tut ! Ma...
SCENA 7a
(Marescial e detti, indi Rico e Giliola)
Marescial: (entra dal fondo, si ferma ad osservare) Morotti ?
Morotti: (senza guardare) Scheme nen!
Marescial: Morotti!
Morotti: (voltandosi) Ah ! marescial!(si mette in posizione).
Marescial: Gnente d'neuv?
Morotti: Gnente; a meno che...
Marescial: E... e Fransesch?...
Morotti: L'hai significaje 'l mandato d'arest e... a l'ha pregame ch'i prmtteisa d'and a ambrass so pare pr l'ultima volta.
Marescial:(burbero per nascondere l'emozione) Natural ! cio... Cl por dia a 's treuva a mal part dunque ?
Morotti: (commosso) Oh ! purtrop ! purtrop !
Marescial: L'hai cap, l'hai cap!... E Teresa ?
Morotti: L' l ! Sentl nen cma ca pira ?
Marescial: (commosso) I sent... i sent..(si porta da Teresa passando davanti a Morotti).
Morotti:(approffitta per asciugarsi gli occhi. Il maresciallo si volta in fretta e Morotti nasconde comicamente il fazzoletto).
Marescial: E le masn?
Morotti: Povri angelet ! Sn disper... an mes d'na str.... l'pare...
Marescial: Basta, basta! Uhm! suveve ci eui. Cos dia l'eve adess?
Morotti: (confuso si mette in posizione) Sono raffeddato, maresciallo...
Marescial: Anfreid ? anfreid.. Cntacc! che carabini ! Un bn carabini a dv nen and sget a cla sort d'anfreidr, dl rest a peul and a risigh pr ogni pcita cosa d'esse anfreid tut l'ann.
Morotti: Ma l' che...
Marescial: L'hai cap tut, silenssio !(si avvia per ritornare) F 'l vostr dver.. feje crage...
Rico: (con Giliola dalla casa) Mama, mama! ven prest! A j' non ch'a l'ha sent che i carabini a veul mn via pap e a l'ha campaje i brass al col e adess a dis ch'a veul and d'co chiel an prsn cn so fieul (piange)
Teresa:(desolata entra in casa coi bambini singhiozzando).
Marescial e Morotti: (con analoga sensazione si guardano reciprocamente, alterando il viso per nascondere l'emozione. Il maresciallo passeggia sbuffando, poi si ferma da Morotti).
Marescial: Cosa ch'i l'eve vi ch'im guarde d'cla manera ?
Morotti: (mettendosi in posizione) Maresciallo ! anche lei raffeddato !
Merescial: Anfreid mi ?! Ah cntacc ! Un marescial anfreid ... Nossgnr! (si asciuga gli occhi e si soffia il naso) Crage ! f 'l vost dver ... mes'ra d' temp.(brontolando) Mi anfreid ? Mi ?... un marescial ?! ah cntacc! (via dal fondo).
Morotti: (si lascia cadere su d'una sedia) Auff ! i na pdja p... s'andasja nen via, i s-cipava. 'L carabini a dev nen pir, a dev nen avei d'lacrime.. Al post dl servel a dev avei un toch d'marmo, al post dl'anima un roch, al post dl cheur un ciapin.Oh ! che bel sget da museo ch'a sara un bn carabini ... per 'l maresciall ch'a l' p vei e p gross che mi e sprmija i limn ch'a l'era n' pias !
Rico:(esce colla bimba dalla casa e si avvicina pian piano a Morotti)
Morotti: E cma ch'a 's fa? Se Fransesch a fussa un birbant, un lader, un assassin.. Ma no ! a l' n'nest pare d' famija e... (si asciuga gli occhi) Assident ! assident.. am tca a mi... ancra des d da f !
Rico:(mettendogli la mano sulla spalla) Dunque?...
Morotti: (alzandosi e mettendosi in posizione) Marescial! (accorgendosi che il bimbo) Oh ! va al dia ! (siede).
Rico: Dunque anche chiel, bele ch'a sia carabini a pira?
Morotti: Bo ! Mi perch ch'i sn carabini i dev pi nen avei 'l cheur e le lagrime ?!
Rico: Eben, ch'a mea nen via me pap ! Ma salo nen, che se pap a va an prsn, nono a meuir? E mia mama ?E ni ?... Gi tant ni i 's tacrma tuti tac a chiel e cs a dvr prtene tuti an prsn cn pap!
Morotti: Tuti ansema? Eh !... na bela parta d'pias!
Rico: Tant ni i l'ma p 'nssue c e pap a disa mach adess che i so fieuj a saran cstret a ciam la limosna.... la carit ! La carit ?! oh no, no! Pitost mi e mia sorela i s'campoma ant l'acqua (piange).
Morotti:(commosso, prende i bambini sulle ginocchia) Ma me cari cit, cosa veule ch'ii fassa? Ma i chrde frsse che mi la capissa nen tuta la grandssa dla vostra sventura? Sn d'co mi fieul e i l'hai avul d'co mi un pare, ch'am vria ben.. prest i l'avrai na fmna e d'cit.. d'bei cit, brav parei d' viatri (li bacia).
Tita: (sempre intento a guardare dalla finestra dell'osteria) Oh ! che bel quader! La forssa ch'a basa la deblssa !
Morotti: Ma cosa ch'i veule, care le mie masn ! I sma ant un mnd egoista.. Ognun a penssa pr chiel... Vaire ch'a spend ant na minuta lon ch'a bastra pr salveve ?! Cosa ch'a sn trsent lire? Gnente. Epura a sarj na risrssa.. la vita pr na povra e nesta famija !(esaltandosi) Ma chi ch'ai j' ha a s' j te ! Oh a s' prdusse la rassa d'ci omini d' cheur, ch'a s' cmeuvo a le sventure d'j'autri. Predich, predich: F d'ben! ma s'ai fussa un ch'a l'aveissa trsent lire.... (si ferma colpito da un'idea e si alza in fretta. I bimbi cadono piangendo. Si alza) No, no... pir nen L'hai nen fal aposta . S'ai vneissa quaicadun a smijra ch'i l'abia daje... pi 'l saber... dmreve atac al fioch... ma pir nen . L'aveissa quaicosa.. (frugandosi) Ah le mantte ! (leva le manette) Guard che bela dmra ? And, and a divertive ant l'ort.(li spinge fuori di scena) And! rangi mi tut ! Ah bravo, Brnard ! Na bela idea! Salv cola pvra famija ! Le se benedissin a faran dl bin a la ta. E Maria ? (si ferma) Maria ch'a l'ha tant cheur.quand a savr tut, am sautr al col e am vrr pi ben che prima! I spetrma ancra un poch.... ( per avviarsi si ferma) Ma e il tuo dovere, carabiniere? -Ma mi l'me dver lfassne frsse nen ? Fin da masn a l'han mstrame che 'l general 'd tuti ii generai a l'ava dit ch'a l' un dver quand ch'a 's peul agiut 'l nostr prossim ch'a seuffr.. Mi l'hai trsent lire; cn cste i peus salv na povra famija da la miseria, rende un pare a le se masn. Fassne nen 'l me dver ? 'L general 'd tuti ii generai l' cntent, e mi p che chiel. Andoma.(va nell'orto a prendere i bimbi e ritorna con essi) Pir p nen... pir p nen, pap a va p nen an prsn
Rico: A stalo sempre s chiel a guernel ?
Morotti: No! Verament mi l'hai d'autr da f ! Si pagher la comtravvenzione.
Tita: (dalla finestra) Cos' dia dislo ?
Morotti: Bsogna f parei pr forssa... per che gnun a sappia ch'i sn mi.
SCENA 8a
(Marescial e detti, indi Fransesch, Teresa e Vallardi)
Morotti: Guai peui se 'l marescial a vneissa a saveilo! Gi s a bsogna cnt quaich frotttola. Mi ciap da na part Teresa; ii cnto i sold an man e... e peui? (ai bimbi) Ma mstreme quaicos viautri ! Ti peui ch'it ses na fia... (se li stringe al petto).
Marescial: (a Vallardi) A smia che me carabini a fassa pratica matrimnial......
Morotti: I l'hai trvalo! 'L solit incognit benefatr ch'a j' ant la cmedie.... Chiels a sa che cn trsent lire a s' peul salvesse na famija, ai j d a lr , lr a mi.. l' bele fait ! Basta barba carabini (si volge per incamminarsi, vede il maresciallo, lascia la bimba che gli resta appesa al collo colle braccia e si mette in posizione) Assident ! Sn ciap !
Marescial: (staccandogli la bimba) L'idea a l' abastanssa ba... nen pdend arst 'l pare, l'eve pens d'arst ii fieui ?
Fransesch: (comparisce dalla casa e si ferma) I l vdrai mai p ! mai p !
Teresa: (abbracciandolo) Dis nen lon, pr carit !
Morotti:(da s) Fransesch ! Adess cl-l a na s gnente... (forte) Marescial ! 'l mandato d'arest a resta anul dal mment che Fransesch a l'ha pag la cntravenssin.
Marescial: Pag ?! Trsent lire ?
Morotti: Sissgnr. (porge la busta al maresciallo).
Marescial: (prende, l'apre senza guardarne la busta ed esamina le trecento lire) Chi ch'a l' ch'a paga?
Morotti: Fransesch Arnati.
Fransesch: (credendosi chiamato si stacca dalla moglie con uno sforzo e viene avanti) I sn s. Andma ... ma subit.
Morotti: (da s) Oh ! Dio !
Marescial: And... andva ?
Fransesch: Al me destin; an prsn.
Morotti: (tirando Fransesch per l'abito) Silenssio !
Marescial:(comprende e fissa Morotti) Ma dal mment ch'i l'eve pag la cntravenssin pr vi a j' pa p 'nssua prsn.
Tita:(dalla finestra) Cl angel custode a l'ha famla !
Fransesch: Pag ?! Mi pag ?
Morotti: Silenssio, silenssio !
Teresa: Oh ! Per carit ! ch'am ingano nen !
Marescial: Ma s a j' gnun ch'a ingana; s a j' trsent lire ch'am ha cnsgname 'l carabini Bernardo Morotti diciarand-me d'aveije ricev da vostr om Fransesch pr pagh la cntravenssin.
Fransesch: (tentando di stringere la mano a Morotti) Oh ! cheur geners !
Teresa: (c.s.) Angel benefatr !
Morotti: Un corno ! Sachrdissna ! sachrdissna !
Marescial: (osservandoli) Dunque mi ii port sti dn al pretr e im fas rilass la ricevuta. - S 'l mandato d'arest. (Morotti glielo porge) Dunque la ricevuta a va faita a nom ?...
Morotti: (piano a Fransesch) Rispndie : Me....
Fransesch: So (indicando Morotti).
Morotti: (c.s.) No ! Vostr.
Fransesch: Ah ! Si ! M ....
Marescial: (sorridendo) Ah ! gi ; stavolta iv arcorde d'aveije dait sti dn al carabini.... bene...bene ! Arvdsse da s des minute... (si avvia guardando la busta; giunto al cancello leggendo la soprascritta della lettera, si ferma).
Morotti: (si mette alla posizione).
Vallardi: (piano) Bravo, cambrada ! n'assin degna d' ti !
Fransesch: (a Morotti trascinandolo in casa) Ma mi savia nen...
Morotti: Ma vi im feve f na bela figura !
Teresa: Oh ! monss Morotti ... ij lo di a pare; pare ? Pare !
Morotti: Silenssio !(entrano tutti e tre in casa di Fransesch).
Marescial: (dopo aver letta la busta ritorna indietro e dice a Vallardi) L'halo vist che rassa d'una dedica a l'han sti dn ? (legge) " Cara Maria. Con queste lire 300 completa la dote di lire seimila e mia madre mi d il permesso di sposarti fra un mese. Che gioia ! Un bel bacione su quelle care mangioire dal tuo bel carabiniere Bernardo Morotti". E anche bel carabiniere as firma. Ch'am dija sincer , Vallardi a na salo gnente?
Vallardi: (in posizione) Ecco... marescial...
Marescial: Gi cla man e fora la vrit !
Vallardi: Morotti da vej cambrada a l'ha cnfidame tut. Pr sps la sa Maria, ai andas ses mila lire. Sinch mila e setsent a j'er gi ancass e ai mancav mach p...
Marescial: (mostrando la busta) Cste trsent.
Vallardi: E fra quindes d a sara fasse 'l matrimoni.
Marescial: E senssa le ses mila lire Morotti a meuir vergine e martire! Gi, e adess chi s vaire ch'a dev spt ! Che d'sspir ! Ah ! Cntacc ! Ma cma ch'as fa a esse cs tupin... da cre 'l arsigh d' rinnssi a na cosa ch'ai sta tant a cheur, pr pagh na cntravenssin... [Na bela assin, bravo ! ] Ma el nen na gfada ? n'assin da...
Tita: (dalla finestra) ... panada (si nasconde).
Marescial: (volgendosi e vedendo Gep fermo dietro la finestra in atto di sorvegliare Tita) Cosa fasst l ti ?
Gep: Fas la guardia a l scurpin e s'a bgia... patasach ! patasach !!
Vallardi: (dal fondo) Ch'a guarda, marescial, s a j' la mare d'Morotti, ch'a ve a salut so fieul prima d' trn al pais e a pi i sold da deje a Maria.
Marescial: E adess cos'ai daral l'autr bel merlo ?! Basta l ! Chiel Vallardi ch'a vada subit dal Pretr e ch'ai dija che Fransesch a l'ha pag la cntravenssin e che la smma il l'hai m an deposit. Tra de minute i sarai l.
Vallardi: (saluta ed esce).
Marescial: L'avra giural che cl carabini am na fasa ua dle se! Ah ! ma csta a l' trop grossa ! Ii dagh rdin d'arest un individuo e chiel pr gavessne la pea, ai paga la cntravenssin ! Gnentemeno che lon ! Ma se tuti i carabini a feisso parei, a pdro pr sar le carceri... neuve e veje. Storie, storie ! A l'ha famla trop grossa, trop grossa.... e i l punirai. Un p d'cadea, un p d'cadea. (siede al tavolo borbottando).
SCENA 9a
(Tecla e detto)
Tecla:(entra sbuffando con cesti che depone in fondo; poi viene al maresciallo) Uff ! Uff ! Cst ch'a l' trt ! Oh ! Cerea, sr marescial ! e me fieul Bernardo Morotti ?
Marescial: A bsogna ch'i l'abbie passienssa, ma vostr fieul a l' d'servissi ant ii dintrn e pr ancheui a bsogna rinnssi d' vdl.
Tecla: Cma ! Cma? Ma se mach stamatin a l'ha dime sh'a l'avra sptame pr saluteme e deme na certa...
Marescial: I l sai, i l sai ; ma sicme a l'ha dvu parte imprvisament, a l'ha incaricame mi d'saluteve e d' feve un basin a vi e a la bela Lucressia...
Tecla: Lucressia ?! Chi ch'a l' sta Lucressia ?
Marescial: Eh ! Lucressia... la spsa d' vost fieul !
Tecla:(ride) Lucressia?... Maria, Maria !
Marescial: Uff ! Maria o lucressia a fa l'istess ; Basta ch'a sia na dona.
Tecla: Ma ... ma ecco... a l'avija da deme trsent lire da prt a c...
Marescial: Ah ! S ! a l' vera ! Guard che testa ! Im na ricrdava p nen! Pi ! (le porge la busta coi denari avuta da Morotti) A l'ha dame sta busta. Forse a l' lon ch'i serche.
Tecla: A l' propi lon ! E sempre cs neh ? Tute le volte a impiniss la busta d' parlie dsse e d'na mesa dsea d' basin.. e mi ii j port.
Marescial: Na volta i l'hai d'co prtaije mi ! .
Tecla: Ma csta a l' l'ultima volta ch'i fas d'cste cmissin; dop a s'intendran tra d'lr.
Marescial: Dunque 'l matrimoni sta volta a s'fa propi ?..
Tecla: Crnacc ! Brnard fra des d a trna a c a fra un meis 'l grp a l' bele fait ! Da l a sscapa nen ! A s ses ani ch'a filo senssa f d' teila ; ma adess(mostra la busta) a l' rivaie 'l mment.... le ses mila lire a s bele rotnde
Marescial: Ma s'a fussa mancaje na sentea d'lire dop tut a s'rangiava l'istess, na bta sul sercc e l'autra sla dva....
Tecla: A fussa mancaje di sold ch'a s' rangiava gnente, a d'bte a s'na dasa 'nssue e da gnue part.
Marescial: (da s) E Morotti ch'a sava lon... as sacrificava pr.. (si alza) Bnd, mare, bnd. (via dal cancello borbottando).
Tecla: Cerea, sr marescial ! Ch'a saluta 'l me Brnard. Brav'om cl marescial. Bele ch'a l'abbia le righe sul brass e che me fieul a n'abbia gnue, as veulo na bin dl'anima. L ! adess ch'i l'hai nen vist e ch'i peus nen vde me Brnard magara i vad an piass a pj 'd tabach da nufi. Ma e le cavagne?...(vedendo Gep) Oh! bel fieul ? iv ferme s 'mpess ?
Gep: A l'el a mi bel fieul ?.. Cos' veule?
Tecla: I vrra ch'ii deisse n'ciada a sta roba.
Gep: And pura.
Tecla: Grassie l(per partire)
SCENA 10a
(Morotti e detti)
Morotti: (dalla casa di Fransesch parlando verso l'interno) No, no; I trno.. st sicur. Vad mach a vde s'a j' arivaje mia mare.
Tecla: (sentendo) Ma csta a l' la vs d'me fieul ! (chiamando) Brnard ? O Brnard !
Morotti: Oh ! Mama ! (si abbracciano).
Tecla: Ma crnacc ! Alra cos ch'a l'ha cntame 'l marescial, ch'a l'avia dime ch'it j'eri d' servissi, ch'i pdia nen vdte ?...
Morotti: Difatti i l'hai pea 'l temp d' saluteve, d' feve n' basin e.. via.
Tecla: Quand ch'a l' parei stame alegher e arvdsse prest.. e pr Maria gnente ?
Morotti: [Cntacc ! adess i sn bel ! Cosa dev dije ?] Sente , mama, i l'hai dabsogn ch'in fasse un gran pias.
Tecla: Ma sent ! bn fieul...
Morotti: Vi ii veuli ben al vost Brnard, l'el pa vera ?
Tecla: OH ! Bela ! e t'm l ciami adess ? Ma perch ch'it dij lon ?
Morotti: Ecco... vi seve d'et e certe cose i peule capije d'p che un givo...
Tecla: Ebin ?
Morotti: Ebin... vi ch'i seve d'et i deve feje cap a Maria ch'a l' givo, ch'a bsogna avei passiensa di meis, prch prima i peus nen marieme.
Tecla:(stupita) Oh ! diane ! E chi s prch?
Morotti: Prch.... prch..... prch adess i peus nen divl... ma vi i sareve la prima a saveilo.
Tecla:(guardandolo fisso) Dis? it sariest a le volte malavi !?
Morotti: Sn san cme un pss, mare, ma adess..
Tecla:(siede) Ma adess mi im bgio nen da s, s'i t'm cnti nen tut, prope tut l'on ch'it veuli strmeme.
Morotti: [E adess i sn p fresch che prima ! Se mi ij cnto a mia mare 'l vero prch, da s di re a l san a des mija a l'anvirn... Cosa diane dije ? ... L'hai trv !] - Mare, sagrineve nen, ma a l' capitame na disgrassia. I l conosse Martin... me caval ?
Tecla: Oh ! diaschne ! I l'hai s l' sucher da deje.
Morotti: Eben... stamatin i l'hai tacalo pr feje plissa ; Cos' diaschne hal vist i sai nen... L'lo stait un tavan, 'l fatto a l' che Martin a l' ha rtt la cavssa e via d'galop, L' andame a casch ant la Doira, gi dla riva a s' fracassasse...
Tecla: L' mort ?
Morotti: Mort !
Tecla: Che dsgrassia ! povr Martin ! (st muta) Ma disme n'poch..... el dle volte che ai carabini, quand ai meuir un caval, a dev prteje 'l deul di meis ?
Morotti: No.... ma i dev paghelo.
Tecla: E passienssa ! 'L mnd a va p a la fin pr lon.... I s-ne p s mi ? E ci quat sold ch'i pssedo, veui p prtem-je al mnd ddl !
Morotti: [N'ambroc mai ua !] Ma l' ch'i l'hai dv f 'n deposit....
Tecla: E s-cia, che diane !
Morotti: Un deposit d' trsent lire...
Tecla: E passienssa, passienssa !
Morotti: [Cma ch'a l' dura mia mare ! ] Ma vi l'eve nen capime; pr f un deposit d' trsent lire, i l'hai dvr cle d' Maria Cs che i peus nen devie da prt a c.
Tecla: (si alza seria) Ah ! birbant d'un fieul ! Ah ! canaja d'un Brnard ! ... Ah ! manigold d'un carabini... (lo prende per un orecchio).
Morotti: Ohe ? Mare ! Un carabini pr le rije !
Tecla: E valo ben a mincin cs ta mare ? Una povra veja ch'a faria mneda faussa pr chiel !
Morotti: Silenssio ! Crij nen tant fort; che 'nssun a dev savei gnente ! prdneme e feme prdn da Maria ; ma i dva f parei e s'i l'aveissa nen fal, i l fara adess.
Tecla: Ah ! It masse i cavai ? ...
Morotti: stato un suicidio per amore.
Tecla: Ti it paghi trsent lire e it peuli p nen demie da prt a c ? E la povra Maria prch ch'a l' mortie 'l caval, a butr j spron ? !.
Morotti: Ii pos fia mi adess.
Tecla: (battendogli la busta sul viso) L'el p lon?
Morotti: Sicura.
Tecla:(c.s.) Sn, sn, sn.. cosa ch'a l' ?
Morotti:(guarda la busta, la prende, l'osserva, conta i denari, guarda la casa di Fransesch, poi prende la madre per un braccio) Mama ! Mama , Pr l'amor di Dio ! Dva ch'i l'eve pi sta busta ? Dva ch'i l'eve trvala ? Chi ch'a l'ha davla ?
Tecla: A m'ha damla to marescial un quart d'ra fa disendme ch'it ses ti ch'it ave daila pr pemla a mi.
Morotti: 'L marescial !? Ma mi perd la bocia ! Ma se mi l'hai daje sti dn pr ch'ai prteissa al Pretr pr pagh la contravenssion d' Fransesch ! ?(colpito) Dio Santo ! che 'l marescial vdend 'l sacrifissi che mi fasa, privandme d'csti dn, a l'abbia penss ben 'd deije a mia mare, 'nvece d'prteje al Pretr ? Ah ! e cla povra famija ch'a sptava nen autr.. ch'a l'era gi cs felice ? A sar dunque p dolrs ancra 'l disingann! Cl pover vej... cle masn.. Ah ! sr marescial a l'ha famla trop grossa. E.. superir o inferir a l'ha da paghemla. (si avvia).
SCENA 11a
(Marescial e tutti gli altri)
Morotti:(vedendolo) Marescial...
Marescial: Carabiniere Morotti.
Morotti: Marescial, mi l'hai da bsogn d' parleje.. Marescial....
Marescial: Silenssio !... Silenssio ! .. A la psissin !
Morotti: Maledeta dissiplia ! (si mette in posizione).
Marescial:(serio) Carabiniere Morotti, ecco s la ricevuta dl Pretr dle trsent lire cn le quai Francesco Arnati a l'ha pag la cntravenssin.
Morotti: Ma chi ch'a l'ha pag ?
Marescial: Oh ! che domanda ! l'eve nen damie vi istess ii dn ?
Morotti: Va ben; ma chiel ci dn a l'ha daije a mia mare !
Marescial: A vostra mare i l'hai daje ii dn ch'i l've dame vi da deje.
Morotti: Ah ! Ma anlra..
Marescial:(serio) Cosa ?
Morotti: Marescial ! An nom dla nostra antica amicissia, ch'am acorda una grassia....
Marescial: Cosa ? Parl !
Morotti: Ch'a lassa Bje pr des minute la dissiplia e ch'am prmtta d'parl ?
Marescial: Avanti; cosa ch'i veule ?
Morotti: Alra a l' stait chiel?..
Marescial:(serio) Cosa?
Morotti: Si ! A l' stait chiel...
Marescial: Cosa ? Cntacc !
Morotti A l' stait chiel ch'a l'ha pag !
Marescial: Silenssio !
Morotti: Ma neh ? ch'a l' chiel ?
Marescial: Silenssio ! Per Dio !!
Tita: Adess i la finisso mi st landa....
Gep:(d un colpo di bastone alla finestra dove sta Tita e la finestra lo colpisce sul naso).
Tita: (di dentro) Ahi ! Ahi ! (grida pel dolore; tutti si volgono)
Marescial: Cosa j'el ?
Gep:(ridendo trionfante) Pa nen.... pa nen .... i ln mass 'l scorpin !
Marescial: Crage , carabini Morotti cnsegneje la ricavuta a cl brav Fransesch e dije ch'a l' pienament an libert.
Morotti:(eseguisce. Fransesch e Teresa lo attorniano riconoscenti).
Fransesch: Cma pdraine mai ricmpens tanta genersit ?!
Morotti: Mi na sai d'gnente... a l' chiel.. (segna il maresciallo).
Marescial: Silenssio ! per Dio !
Morotti: Ma vdl nen ch'am ringrassi mi...
Marescial:(fermandolo) Veule st chiet ? Guard, vi i leve ancra des d da f stt j'armi; se i dije na sla parola i v'na fas f ddes d' prsn.
Morotti: Troppa grazia, Sant' Antonio !
Marescial: La bela assin a l' vi ch'i l'eve fala.
Morotti: Ma i dn a l'ha tiraje fora chiel.
Marescial: Ma che ! Se i dn a s spendeiss sempre parei... j sc a valr sent lire.
Morotti: Ma...
Marescial: A j' gnun ma ch'a tea ! Vi i seve assgetave vlntariament a un sacrifissi, e mi ch'i pdia fel senssa scomdeme i l'hai gnanca penssaje ; dunque 'd chi ch'a l' 'l merit ?
Morotti: Ma..
Marescial: Gnente pr gnente, ma !
Morotti:(mostrandogli la busta).
Marescial: Veule st chiet ?!
Morotti: Oh ! s'ai fussa passaje des d, ii na dira mi quatt !(alla posizione).
Marescial: Dunque vi da s des d l'eve fin vost temp ?
Morotti: Sissignr, Marescial.
Marescial: (lisciandosi i baffi) E a l'el bela vostra spsa ?
Morotti: Eh !...
Marescial: Rispnde! El bela ?
Morotti: Oh ! cristianin d'or !
Marescial: Dunque el bela s o no ?
Morotti: A me piace maresciallo .
Marescial: Tanto meglio ...
Morotti: Cosa veullo d son ?!
Marescial: E i l'avreve d' masn ?
Morotti: I lo spero.
Marescial: E mi d'co.
Morotti: Grassie.
Marescial: Sma inteis fin d'adess, ch'i veui esse mi 'l parin dla prima masn ch'i l'avreve.
Morotti: (commosso) Oh ! marescial, marescial che onr ! che pias !
Marescial: (serio) Silenssio ! Guard mac d' prcureme na bela maria.
Morotti: Oh ch'a staga tranquil, che a me pais a j' certe ferlingote grase tgge robuste.
SCENA ULTIMA
(Rico e Giliola e detti entrano dall'orto tenendo in mano le manette)
Giliola: (a Morotti) Ch'a pija, sr carabini; ni sma gi dmrasse pr; l'ma pi nen veuja.
Morotti: (fa segno di nasconderle).
Marescial: (copre i ragazzi e prende le manette) And, andeve pura a dmr, vi autri (i ragazzi si ritirano).(a Morotti mostrando le manette) Bravo ! bravo, carabini !
Morotti: (alla posizione) A sn le mie.
Marescial: Oh ! I l ved. Pa mal l'idea! Mi iv dagh l'rdin d'arest 'l pare e vi ii deve le mantte da demresse ai fieui ?!
Morotti: Ch'am cmpatissa; i sava pi nen lon ch'im fasa ...
Marescial: Ma che cmpat... S, la vostra man, brav sold !
Morotti: Oh ! Sr Marescial !
Marescial: Ma che man! si, s ant ii me brass, om geners !(concerto).
Morotti: Oh ! Grassie ! Eviva 'l marescial!
Tutti: Eviva !....
Marescial: Silenssio !
Morotti: Ma mi veui crij...
Marescial: Silenssio !
Morotti: Eviva !....
Tutti: Eviva !
Marescial: Carabiniere, a la psissin !
Morotti:(si mette alla posizione e tutti fanno silenzio).
FINE


